Francisco de Vitoria

Kining maong pangalan dili tingali mobagting sa inyong mga dunggan. Apan dako kini siya ug gikatampo sa paghisgut ug pagtuki sa atong mga tawhanong katungod (human rights) isip mga tawo nga gawasnon ug dili ulipon; kay kita mga anak sa Dios nga gihimo subay sa iyang larawan. Si Francisco de Vitoria usa ka Dominicano nga giila usab nga mao ang Amahan sa International Law kauban nila ni Hugo Grotius ug Alberico Gentili. Natawo siya sa Burgos, Espanya niadtong tuig (1492 (?) – 12 August 1546). Ang iyang amahan mao si Pedro de Vitoria sa Alava ug ang iyang inahan si Catalina de Compludo.

Si Francisco nailado tungod sa iyang pagpanudlo mahitungod sa mga katawhan sa Amerika nga bag-ohay lang gyud nasakop sa gahum sa Espanya. Ang iyang baruganan mao nga ang mga lumad dili pwede nga himoong ulipon (slaves) kay sila mga haring lungsuranon (sovereign) sa ilang kaugalingong yuta. Dili sila ulipon kay sila adunay katungod ug kagawasan sa ilang kaugalingog teritorio (Natural Law). Ang iyang paglaban sa mga lumad gikuha niya sa iyang pagtoon ni Santo Tomas ang bantugang Teologo ug Pilosopo nga nagtudlo sa konsepto sa Jus Gentium (laws of nations) ug ang pagsabut sa pagka adunay dignidad sa matag-tawo nga sumala pa niya nasupak sa mga anaa sa gahum tungod sa ilang pag-pangulipon sa mga lumad.

Ang dakong pangutana man gud mao nga unsa may labing dakong rason ug katungod nganong sakopon sa Espanya ang America nga duna na kini iyang mga balaod, tradisyon ug kultura. Dunay grupo moingon nga angay sakopon kay kini gitugutan man sa Santo Papa nga mihatag ug gahum ngadto sa Hari sa Espanya sa pagsakop sa maong mga kayutaan. Kay lagi sumala pa sa ilang rason ang Santo Papa sumunod ni Jesu Cristo nga maoy tag-iya sa tibuok kalibutan. Matud pa ni Vitoria, ang Santo Papa dili Dominus Orbis (Ginoo sa tibuok kalibutan) tungud sa iyang pagkasumusunod ni Jesucristo ug dili makahatag sa mga kayutaan tungod kay iya man kini sa mga lumad. Ang America wala gipanag-iya ni bisan kinsa ni sa Papa o sa Hari (res nullius)

Unsa man diay ang bugtong katungod sa mga Espanyol sa America gawas sa negosyo ug ang pagbinayloay sa mga kabtangan (goods and resources) ug mga katawhan? Ang pagawali sa Ebanghelyo ni Cristo ang labing mahinungdanon nga misyon ug dili ang pagsakop kanila. Nahimo kining dakong lalis ilabi na sa mga sumusunod sa Hari sa Espanya nga may tinguha sa kadato ug manggad sa America sama sa gold, silver and crops. Ang maong argumento ni Francisco de Vitoria gisupak sa usa ka ilado nga magbabalaod nga si Juan Gines Sepulveda (1490 – 1573) nga miuyon sa mga prinsipyo ni Francisco de Vitoria apan nipasabut usab nga sa prinsipyo ni Aristotle aduna gyuy mga tawo nga ang ilang kinaiyahan mao gyud ang pagkamahimong ulipon (slave by nature). Iyang gisitar ang exception dili ang rule ug ang mga prinsipyo sa argumento ni Vitoria.

Dinhi mosulod ang implikasyon niini sa Pilipinas sa dihang miabut ang mga Katsila tungod kay nakat-on sila sa leksyon sa pagsakop sa America. Ilang nalikayan ang abuso ug pangpanglupig sa mga lumad. Mao man gani nga sa dihang niabot sila dinhi, ang mga Katsila wala mohimo sa mga Pilipino nga ulipon. Nahimo silang libre ug gawasnon ug dili ulipon nga maprenda ug mabaligya tungod sa mga pagtulon-an ni Francisco de Vitoria. Hinoon wala magpasabot nga walay abuso nga nahitabo dinhi sa panahon sa mga Espanyol apan lahi ang atong kasinatian kon ikumpara sa mga lumad sa America. Ilabi na nga ang Rayna ug hari mismo sa Espanya nagdili sa paghimo sa mga Pilipinhon nga ulipon. Hinoon atong sayran unya ang sistema sa mga Pilipino bahin sa pagka-ulipon or slavery sa panahon nga wala pa muabot ang mga katsila. (May sumpay)